Astronauti nasuprot kosmonautima: ruski uticaj na jezik svemira

Međunarodni dan leta u svemir obilježava se 12. aprila, na dan kada je 1961. godine prvi čovjek, ruski kosmonaut Jurij Gagarin, odletio u svemir. Sto osam minuta Gagarinovog orbitiranja oko Zemlje (орбитальный облёт планеты Земля) donijeli su Sovjetskom Savezu pobjedu u prvoj etapi svemirske trke (космическая гонка), a njegov doprinos uspjehu nacije smatran je toliko veličanstvenim da je nakon njegove smrti 1968. godine, njegov pepeo pohranjen u zidine Kremlja.

U čast Gagarina i ostalih 554 koji su (u periodu do 7. marta 2016) orbitirali oko naše planete, hajde da istražimo jezik svemira …

street art cosmonaut

U čemu je razlika između astronauta i kosmonauta?

Krenimo redom. Zašto je Nil Armstrong astronaut, a Jurij Gagarin kosmonaut? Čak i u ruskom jeziku primjenjuju se ista pravila: Armstrong je astronavt (астронавт), dok je Gagarin kosmonavt (космонавт). Kosmos (Космос) je korijen većine ruskih riječi koje se odnose na svemir: kosmonavt (astronaut), kosmonavtika, космонавтика (astronautika), kosmodrom, космодром (kosmodrom, ili postrojenje za lansiranje raketa) i kosmicheskaya gonka, космическая гонка (svemirska trka), samo su neki od izraza. U engleskom, kao i u mnogim romanskim jezicima u upotrebi je prefiks astro- , dok se u ruskom jeziku zadržao prefiks kosmo-. Koji je razlog ovog lingvističkog mimoilaženja?

Prema istraživanju, termin kosmonavtika prvi put se pojavio 1933. godine u naučnom radu o interplanetarnom svemirskom putovanju, autora jevrejskog inženjera Arija Abramoviča Sternfilda. Predstavljen je na konferenciji u Poljskoj, ali ‘Initiation à la Cosmonautique’ (Uvod u kosmonautiku) nije uspio da uzburka javnost. Sternfild se 1935. godine preselio u Sovjetski Savez, najverovatnije odnevši pomenutu reč sa sobom. 

Pohitajmo do 1960. godine, do samog vrhunca prve čovjekove svemirske misije. Komitet vodećih eksperata sastaje se i donosi odluku da je kosmonavt najprikladniji naziv za ovu uzbudljivu novu profesiju. Termin kosmonavt unesen je u četvrto izdanje Rječnika ruskog jezika, autora Ožegova (objavljenog 1960. godine) i od 12. aprila 1961. godine, bilo je jasno šta ovaj termin znači.

Sputnjik i ostali –„nici“

Sputnjik (спутник) je ruska riječ za satelit, a u doslovnom prevodu znači “saputnik”: s- znači “sa”, dok put označava stazu ili put. Prvi satelit, maštovitog naziva Sputnjik 1 – ušao je u orbitu u oktobru 1957. godine. Drugi satelit (pogađate ime) nesumnjivo je poznatiji: lansiran u novembru 1957. godine, nosio je prvo živo biće u orbitu. Zamislite Sputnjik 2 i prvog psa u svemiru kao “saputnike” kako prelaze nove granice dok zajedno putuju sve dublje u svemir. Ipak, pređimo preko Lajkine sudbine!

Iako se svi sovjetski sateliti nisu zvali sputnjik, ovaj termin je među govornicima engleskog jezika postao sinonim za mnoge objekte bez ljudske posade koji su lansirani iz SSSR-a za vrijeme svemirske trke.

Sufiks –nik je već uveliko bio preuzet iz ruskog (i jevrejskog jezika) kako bi se formirale imenice koje označavaju osobu povezanu sa određenom stvari ili osobinom, a najraniji primjer koji se može pronaći u aktuelnom Oksfordovom rječniku engleskog rječnika je realestatenick, dok neki od primjera koji se pominju uključuju takođe i riječi kao što su allrightnick, consumptionnick i lodgenick. Lansiranje Sputnjika je pak, pomoglo da se ovaj trend popularizuje; kako je 1958. godine zabilježeno u žurnalu pod nazivom American Speech (Američki govor) u izdanju American Dialect Society (udruženje koje se bavi proučavanjem engleskog jezika u Sjevernoj Americi, kao i drugih jezika i njihovih dijalekata koji utiču na njega ili su pod njegovim uticajem): „Nakon saznanja da je pas učestvovao u svemirskom programu Sovjetski mjesec, Detroit njuz (i gotovo sve ostale novine)… nazvale su satelit Muttnik (mutt- pas mješanac) Od tog trenutka, „-nicima“ nema kraja”. Od svih ovih termina, u upotrebi su se zadržali samo: peacenik, beatnik and refusenik.

Svemirska stanica Mir, jedan od najvećih satelita koji su ikada orbitirali oko Zemlje, takođe nosi rusko ime. Mir (мир) istovremeno znači i “mir” i “svijet”: prikladan pojam za svemirsku letjelicu koja je tokom svog orbitiranja (u periodu od 1986. do 2001.) ugostila astronaute iz različitih zemalja na planeti.

pexels-photo-340901

Jezik zvjezda

Ovih dana, ruski jezik – i povremeno Runglish (kombinacija ruskog i engleskog jezika)- jedan je od zvaničnih jezika svemira. Svemirska platforma koju su Sovjeti sagradili u Bajkonuru u Kazahstanu jedna je od najaktivnijih na svijetu. Tim Pik, prvi britanski astronaut iz ESA (Evropske svemirske agencije) uzletio je u svemir sa ovog mjesta u decembru 2015. godine. Pit je naučio ruski jezik u sklopu svoje obuke koja se većim dijelom odvijala u Zvjezdanom gradu, malom gradu u moskovskoj regiji koji je nekada bio dom sovjetskog svemirskog programa.

Tim se uputio prema Međunarodnoj svemirskoj stanici na raketi Sojuz TMA- 19M: soyuz (союз) je ruska riječ za „savez” ( npr. Советский Союз ili Sovetskii Soyuz, Sovjetski Savez), a rakete Soyuz od 1968. godine uspješno prevoze i kosmonaute i astronaute u svemir. Zapovjednik Sojuza je uvijek izvorni govornik ruskog jezika, pa je za astronaute imperativ da razumiju ovaj jezik. Takođe je korisno i na ISS-u (engleski akronim za Međunarodnu svemirsku stanicu) jer Klarisa, kompjuter koji iz svemirske stanice koji govori, tečno vlada i engleskim i ruskim jezikom.

U skladu sa tim, na koji način ćete ove godine proslaviti Međunarodni dan leta u svemir? Ako ćete to učiniti tako što ćete naučiti još nekoliko novih ruskih riječi, onda, riječima Jurija Gagarina – Поехали (Krećemo)!

***

Pročitaj u originaluhttps://blog.oxforddictionaries.com/2016/04/12/language-of-space/
Autor teksta: Kerolajn Džejms

Prevela sa engleskog: Milica Ćetković

Advertisements

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s